Cả bài trong một trang: ý chính, sơ đồ, điểm phỏng vấn.
Java cơ bản: Hello World, biên dịch, ba loại lỗi và bài tập đầu tiên
1Chương trình Java nhỏ nhất
Một class có hàm main. Một file có tối đa một class public, tên file trùng tên class. main là static vì JVM gọi nó khi chưa có object nào.
public class Greeting { // Greeting.java
public static void main(String[] args) {
System.out.print("2 + 3 = "); // không xuống dòng
System.out.println(2 + 3); // xuống dòng
}
}
2Biên dịch và chạy
javac dịch .java thành bytecode.class (mã trung gian JVM hiểu). java khởi động JVM, nhận tên class chứ không nhận file .class.
javac Greeting.java: sinh Greeting.class
java Greeting: chạy theo tên class
java Greeting.java: Java 11+, dịch trong bộ nhớ rồi chạy
Có package: java com.vinhnq.demo.Greeting
3Ba loại lỗi
Lỗi càng phát hiện muộn càng đắt. Lỗi logic không bao giờ tự báo, chỉ test mới bắt được.
Loại
Phát hiện lúc
Ví dụ
Biên dịch
javac chạy
Thiếu ;, sai tên biến
Runtime
Chương trình chạy
1 / 0, gọi trên null
Logic
Không bao giờ
Chia nguyên khi tính trung bình
4Chia nguyên và tràn int
Hai int chia nhau là chia nguyên, cắt phần lẻ. int * int vượt 32 bit thì quay vòng âm mà không báo gì.
int a = 7 / 2; // 3
double b = 7.0 / 2; // 3.5
double c = 1 / 3; // 0.0: chia nguyên trước
int n = 1_000_000 * 1_000_001; // số âm
long m = 1_000_000L * 1_000_001; // đúng
Math.multiplyExact(x, y); // tràn thì ném lỗi
5Số thực có luật riêng
Số nguyên và số thực xử lý chia cho 0 khác nhau. double không biểu diễn chính xác phần lớn số thập phân, nên không so bằng ==.
1 / 0 ném ArithmeticException
1.0 / 0 ra Infinity, không ném lỗi
So bằng ngưỡng: Math.abs(a - b) < 1e-9
💡 Ghi nhớ
Tên file trùng tên class public.
java nhận tên class, không nhận .class.
Lỗi logic nguy hiểm nhất vì im lặng.
Một vế số thực thì phép chia mới ra số thực.
⭐ Điểm phỏng vấn
Tự trả lời trước, rồi bấm từng câu để xem đáp án.
Vì sao main là public static?
JVM gọi khi chưa có object, từ ngoài class.
7 / 2 ra mấy?
3, chia nguyên; viết 7.0 / 2 ra 3.5.
Vì sao tích ra số âm?
int 32 bit tràn; dùng long.
Xong phần tự kiểm tra, bài này đã được đánh dấu đã học ✓
⚠️ Lỗi thường gặp
Gõ java Greeting.class, nhận lỗi không tìm thấy class.
Bài này viết và chạy chương trình Java đầu tiên, phân biệt ba loại lỗi, rồi làm bộ bài tập chỉ dùng lệnh in và biểu thức. Đọc xong, bạn tự biên dịch bằng javac, chạy bằng java, và nhận ra ba bẫy kinh điển: chia nguyên, tràn số, sai số số thực. Nên đọc trước bài về JVM và JDK; bài tiếp theo là biến và kiểu dữ liệu.
Ý chính: chương trình Java nhỏ nhất là một class có hàm main. Ta biên dịch nó thành bytecode bằng javac rồi chạy bằng java.
public class Greeting { public static void main(String[] args) { // In một dòng rồi xuống dòng System.out.println("Xin chào backend!"); /* print không xuống dòng */ System.out.print("Hai cộng ba = "); System.out.println(2 + 3); }}
public class Greeting: một file có tối đa một class public, và tên file phải trùng tên class đó (Greeting.java).
public static void main(String[] args): điểm bắt đầu chương trình. Phải là static vì JVM gọi nó khi chưa có object nào được tạo.
print in liền, println in xong thì xuống dòng. Chuỗi đặt trong "...", mỗi câu lệnh kết thúc bằng ;.
Comment: // cho một dòng, /* ... */ cho nhiều dòng, /** ... */ là Javadoc.
Toán tử số học + - * / %. Bẫy đầu tiên: hai số nguyên chia nhau thì phần lẻ bị cắt bỏ: 7 / 2 == 3. Chỉ cần một vế là số thực thì kết quả là số thực: 7.0 / 2 == 3.5.
Tự biên dịch và chạy bằng dòng lệnh một lần để thấy việc IDE đang làm hộ. Bytecode là mã trung gian mà JVM (máy ảo Java) hiểu, không phải mã máy của CPU.
mkdir -p ~/code/java-core && cd ~/code/java-core # đường dẫn không dấu, không khoảng trắng cho đỡ rắc rốijavac Greeting.java # sinh ra Greeting.class (bytecode)java Greeting # chạy: truyền TÊN CLASS, không có đuôi .classjava Greeting.java # Java 11+: biên dịch trong bộ nhớ rồi chạy luôn, không sinh file .classjavap -c Greeting # xem bytecode mà javac sinh ra
Ba loại lỗi
Ý chính: lỗi càng phát hiện muộn càng đắt; lỗi logic không bao giờ tự báo nên chỉ test mới bắt được.
Exception là đối tượng lỗi mà chương trình “ném” ra khi gặp tình huống không xử lý được lúc chạy. Cách phòng lỗi logic là viết unit test và kiểm tra cả các trường hợp biên.
Bài tập
Đề đã được viết lại ngắn gọn theo cách của mình. Code đã chạy thử trên JDK 21.
Nhóm 1: chỉ dùng lệnh in và biểu thức (buổi Intro)
Đề nhóm này yêu cầu không khai báo biến, không dùng vòng lặp, chỉ in kết quả của biểu thức.
1.1. In ba dòng chào mừng (về Java, về khoa học máy tính, về lập trình): ba lệnh System.out.println.
1.2. In chữ JAVA cỡ lớn trên 4 dòng, mỗi chữ cái được vẽ bằng chính ký tự của nó (J, A, V, A đứng cạnh nhau). Chỉ dùng lệnh in.
1.3. In bảng a, a^2, a^3 với a = 1, 2, 3, 4.
Lời giải 1.2–1.3: chữ JAVA cỡ lớn, text block và printf
System.out.println(" J A V V A");System.out.println(" J A A V V A A");System.out.println("J J AAAAA V V AAAAA");System.out.println(" J J A A V A A");
Output:
J A V V A J A A V V A AJ J AAAAA V V AAAAA J J A A V A A
Bài 1.2 không khó về logic; cái khó là canh cột. Vẽ hình trên giấy kẻ ô (hoặc editor dùng font monospace), đếm số dấu cách trước từng ký tự rồi mới gõ code. Chữ “A” rộng dần 1 ô mỗi dòng, chữ “V” hẹp dần, nên chỉ cần kiểm tra vị trí hai cạnh.
Senior sẽ làm gọn hơn bằng text block (Java 15+, chuỗi nhiều dòng trong """): hình vẽ trong code trông y như output, không phải escape gì. Java tự bỏ phần thụt lề chung, tính theo dòng thụt ít nhất (kể cả dòng chứa dấu """ đóng):
System.out.print(""" J A V V A J A A V V A A J J AAAAA V V AAAAA J J A A V A A """);
%-6d nghĩa là căn trái trong 6 ô; để printf canh cột thay vì đếm dấu cách bằng tay. Đề cấm biến và vòng lặp nên phải lặp lại 4 lệnh; ngoài đời sẽ viết for (int a = 1; a <= 4; a++) với một lệnh printf. Không dùng Math.pow(a, 2) cho số nguyên: nó trả về double (in ra 4.0) và chậm hơn phép nhân.
1.4–1.5. Chu vi và diện tích hình tròn (r = 5,5 cm) và hình chữ nhật (4,5 × 7,9 cm).
Dùng Math.PI thay cho 3.14. In thẳng 4.5 * 7.9 sẽ ra 35.550000000000004, vì số thực nhị phân không biểu diễn chính xác được 0,1. Muốn hiển thị đẹp thì dùng %.2f.
(a) và (b) chỉ là gõ đúng thứ tự ưu tiên: nhân làm trước trừ, mẫu số phải đặt trong ngoặc. Biểu thức (d) là 7 số hạng đầu của chuỗi Leibniz: π/4 = 1 − 1/3 + 1/5 − 1/7 + ….
Kết quả 3,28 còn xa 3,14159 vì chuỗi này hội tụ rất chậm: thêm số hạng −1/15 thì ra 3,017, và cần hàng triệu số hạng mới đúng được 6 chữ số. Bài cho thấy máy tính tính xấp xỉ π bằng cách cộng dồn; code thật thì cứ dùng Math.PI.
Với (c), không được dùng vòng lặp thì dùng công thức Gauss n(n+1)/2:
Đây là bài học về tràn số (overflow: kết quả vượt giới hạn của kiểu): nhân hai int cho ra int, và kết quả bị quay vòng mà không báo lỗi gì. Chỉ cần một toán hạng là long thì cả phép tính được làm bằng long.
1.7. Vận động viên chạy 14 km trong 45 phút 30 giây, tính tốc độ theo dặm/giờ (1 dặm = 1,6 km).
1.8. Chạy 24 dặm trong 1 giờ 40 phút 35 giây, tính km/giờ.
1.9. Dự báo dân số 5 năm tới. Giả định cứ 7 giây có một ca sinh, 13 giây có một người mất, 45 giây có một người nhập cư; dân số hiện tại 312 032 486; một năm 365 ngày.
Lời giải 1.7–1.9: đổi đơn vị tốc độ và dự báo dân số
Chú ý 3600.0: nếu viết 3600, phép chia giây cho 3600 sẽ là chia nguyên và ra 0 hoặc 1.
// số giây một năm = 365 * 24 * 60 * 60 = 31_536_000System.out.println(312_032_486L + 31_536_000L * 1 / 7 - 31_536_000L * 1 / 13 + 31_536_000L * 1 / 45);System.out.println(312_032_486L + 31_536_000L * 2 / 7 - 31_536_000L * 2 / 13 + 31_536_000L * 2 / 45);// ... lặp lại với 3, 4, 5 năm. Kết quả năm 1 là 314812582, năm 5 là 325932970
Mỗi năm tính từ tổng số giây. Nếu lấy kết quả một năm rồi nhân 5 thì sai số do chia nguyên sẽ cộng dồn.
1.10. Giải hệ 2×2 bằng quy tắc Cramer. Với hệ ax + by = e, cx + dy = f, khi ad − bc ≠ 0 thì x = (ed − bf)/(ad − bc) và y = (af − ec)/(ad − bc). Đề cho hệ:
3.4x + 50.2y = 44.52.1x + 0.55y = 5.9
Lời giải 1.10: thay số, kiểm tra ngược và cách senior làm
Tức là a = 3,4, b = 50,2, c = 2,1, d = 0,55, e = 44,5, f = 5,9. Định thức ad − bc = 1,87 − 105,42 = −103,55 khác 0 nên hệ có đúng một nghiệm. Thay số vào công thức:
Kiểm tra bằng cách thay ngược lại: 3,4 · 2,6239 + 50,2 · 0,7087 ≈ 44,5 và 2,1 · 2,6239 + 0,55 · 0,7087 ≈ 5,9. Đề in hệ số là .55; Java cũng chấp nhận literal .55, nhưng 0.55 dễ đọc hơn.
Để chắc công thức đã gõ đúng, thử trước với một hệ có nghiệm nguyên, ví dụ 2x + 3y = 8, 5x − y = 3 (nghiệm x = 1, y = 2):
In bằng printf("%.4f") thay vì 16 chữ số thập phân.
Kiểm tra định thức bằng ngưỡng (Math.abs(det) < 1e-9) chứ không so == 0, vì với double một định thức “bằng 0” về toán học thường ra số rất nhỏ như 1e-17.
Với hệ lớn hơn thì dùng khử Gauss hoặc thư viện (Apache Commons Math), vì quy tắc Cramer phải tính n + 1 định thức, quá tốn khi n lớn.
Ghi nhớ
Giải thích được vì sao main phải là public static void main(String[] args).
Biết javac và java nhận gì, và vì sao java Greeting.class báo lỗi.
Phân biệt được ba loại lỗi và vì sao lỗi logic nguy hiểm nhất.
Đoán đúng kết quả của 7 / 2, 1.0 / 0 và 1_000_000 * 1_000_001, và biết cách sửa.
Biết vì sao không so hai double bằng ==.
Câu hỏi phỏng vấn
Junior
Vì sao main phải là public static void main(String[] args)?
JVM gọi main khi chưa có object nào nên nó phải static, và phải public để JVM gọi được từ ngoài class.
Kiểu trả về là void vì chương trình báo mã thoát qua System.exit(code) chứ không qua giá trị trả về. args là tham số dòng lệnh. Từ Java 25, chương trình nhỏ được phép viết void main() (không static, không tham số); JVM tự tạo object rồi gọi, nhưng code production vẫn dùng dạng đầy đủ.
Lỗi biên dịch, lỗi runtime và lỗi logic khác nhau thế nào? Loại nào nguy hiểm nhất?
Khác nhau ở lúc phát hiện: lúc biên dịch, lúc chạy, hoặc không bao giờ. Lỗi logic nguy hiểm nhất vì không báo gì.
Lỗi biên dịch bị javac bắt (thiếu ;, sai kiểu), chương trình chưa chạy được. Lỗi runtime xảy ra lúc chạy dưới dạng exception (ArithmeticException khi chia nguyên cho 0, NullPointerException). Lỗi logic vẫn chạy nhưng ra kết quả sai. Cách phòng là unit test với các trường hợp biên và code review.
Vì sao 7 / 2 ra 3 trong Java? Muốn ra 3.5 thì viết thế nào?
Hai toán hạng đều là int nên là chia nguyên; cho một vế là số thực: 7.0 / 2 hoặc (double) a / b.
Phần lẻ bị cắt về phía 0, nên -7 / 2 == -3. Viết 7 / 2.0 cũng được. Viết (double) (a / b) là sai, vì phép chia nguyên đã xảy ra trước khi ép kiểu.
javac và java khác nhau thế nào? Vì sao java Greeting.class báo lỗi?
javac biên dịch .java thành bytecode .class; java khởi động JVM và chạy class theo tên, nên không nhận đường dẫn .class.
java là launcher: chạy class có main. Nó nhận tên class (hoặc từ Java 11 là một file .java đơn lẻ), nên java Greeting.class bị hiểu là class class trong package Greeting và báo không tìm thấy.
Mid
Vì sao 1_000_000 * (1_000_000 + 1) / 2 ra số âm? Sửa thế nào?
Phép nhân làm bằng int 32 bit nên tràn và quay vòng âm; cho một toán hạng là long (1_000_000L).
Kết quả (khoảng 10¹²) vượt Integer.MAX_VALUE rồi quay vòng thành số âm, không có exception nào. Có một toán hạng long thì cả biểu thức tính bằng long. Nếu muốn lỗi lộ ra thay vì sai âm thầm thì dùng Math.multiplyExact, nó ném ArithmeticException khi tràn.
Vì sao không nên so sánh hai double bằng ==?
Số thực nhị phân không biểu diễn chính xác phần lớn số thập phân, nên so bằng ngưỡng: Math.abs(a - b) < 1e-9.
0.1 + 0.2 == 0.3 là false và 4.5 * 7.9 ra 35.550000000000004. Cùng một công thức có thể lệch ở chữ số cuối tuỳ thứ tự tính. Với số lớn dùng ngưỡng tương đối. Với tiền thì dùng BigDecimal hoặc số nguyên theo đơn vị nhỏ nhất, không dùng double.
Senior
Khi nào bạn chạy thẳng java Hello.java, và vì sao không dùng cách đó cho service production?
Dùng cho script nhỏ và thử nhanh; production cần bước build, quản lý dependency và artifact có phiên bản.
Source-file mode (Java 11+) biên dịch trong bộ nhớ rồi chạy luôn, tiện cho script nhỏ, thử nhanh một API, hay file có shebang #!/usr/bin/java --source 21. Production thì không: mỗi lần khởi động lại phải biên dịch, không có bước build để chạy test và kiểm tra, không quản lý dependency (Maven/Gradle), không đóng gói thành JAR hay image có phiên bản. Service thật cần build lặp lại được, artifact cố định và có thể tối ưu khởi động (CDS, jlink).
Có overload được main không? Có cách nào chạy code trước main?
Overload được, nhưng JVM chỉ gọi bản main(String[]) (hoặc main() không tham số từ Java 25 khi không có bản kia); code trong khối static và phép gán field static của class chứa main chạy trước main.
public class Main2 { public static void main(String[] args) { System.out.println("main(String[])"); main(42); } static void main(int x) { System.out.println("main(int) " + x); } // overload: chỉ chạy khi bạn tự gọi static { System.out.println("static block chạy trước main"); }}
static block chạy trước mainmain(String[])main(int) 42
Thứ tự từ khoá (static public void) không quan trọng; thiếu static trên bản String[] thì trước Java 25 báo lỗi không tìm thấy main. Lý do khối static chạy trước: JVM phải khởi tạo class (chạy <clinit>) trước khi gọi method static của nó, xem vòng đời một class. Đừng đặt việc nặng vào khối static: lỗi ở đó thành ExceptionInInitializerError trước khi main kịp log gì.
Từ vựng tiếng Anh
Term
Phát âm
Nghĩa
Ví dụ câu dùng khi phỏng vấn
runtime exception
/ˈrʌntaɪm/
lỗi xảy ra lúc chạy
“Dividing an int by zero throws a runtime exception.”
compiler
/kəmˈpaɪlər/
trình biên dịch
“javac is the compiler; the JVM never sees the .java file.”
text block
chuỗi nhiều dòng """ (Java 15+)
“I keep the SQL in a text block so it reads the same as in the database console.”
syntax error
/ˈsɪntæks/
lỗi cú pháp
“A syntax error stops javac, so the program never runs.”
integer division
/ˈɪntɪdʒər dɪˈvɪʒn/
phép chia nguyên
“Integer division truncates, so I cast one operand to double first.”
integer overflow
/ˈoʊvərfloʊ/
tràn số nguyên
“The sum overflowed int, so I switched the accumulator to long.”
entry point
/ˈentri pɔɪnt/
điểm bắt đầu chương trình
“main is the entry point the JVM calls first.”
format specifier
/ˈfɔːrmæt ˈspesɪfaɪər/
ký hiệu định dạng trong printf
“%-6d is a format specifier for a left-aligned integer six characters wide.”
Ghi chép dựa trên khoá Fundamentals of Backend (Ronin Engineer) và tài liệu Java Core của Hỏi Dân IT, cộng thêm kiến thức tự tìm hiểu, viết lại theo cách hiểu của mình.